Η ΔΕΠΥ (Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας) αποτελεί μία από τις συχνότερες νευροαναπτυξιακές διαταραχές της παιδικής ηλικίας και συχνά συνεχίζει να επηρεάζει το άτομο και κατά την εφηβεία. Αν και η διάγνωση γίνεται συνήθως στο δημοτικό σχολείο, η εφηβεία είναι μια περίοδος όπου τα συμπτώματα αλλάζουν μορφή και συχνά εντείνονται λόγω των αυξημένων κοινωνικών, σχολικών και ψυχολογικών απαιτήσεων.
Πώς Εκδηλώνεται η ΔΕΠΥ στην Εφηβεία
Καθώς το παιδί μεγαλώνει, η εικόνα της ΔΕΠΥ συχνά διαφοροποιείται. Η υπερκινητικότητα μπορεί να μειωθεί ή να γίνεται λιγότερο εμφανής, όμως η διάσπαση προσοχής και η παρορμητικότητα παραμένουν και επηρεάζουν την καθημερινότητα.
Ένας έφηβος με ΔΕΠΥ μπορεί να δυσκολεύεται:
- να οργανώσει τις υποχρεώσεις του
- να ολοκληρώσει εργασίες
- να συγκεντρωθεί στο διάβασμα
- να διαχειριστεί τον χρόνο του
Παράλληλα, μπορεί να εμφανίζει:
- εσωτερική ανησυχία
- μεταπτώσεις διάθεσης
- χαμηλή αυτοεκτίμηση
- δυσκολίες στις σχέσεις με συνομηλίκους
- συχνές συγκρούσεις με το οικογενειακό ή σχολικό περιβάλλον
Οι Καθημερινές Προκλήσεις των Εφήβων με ΔΕΠΥ
Η εφηβεία είναι από μόνη της μια περίοδος έντονων αλλαγών. Όταν συνυπάρχει και η ΔΕΠΥ, οι δυσκολίες συχνά εντείνονται:
Ακαδημαϊκή απόδοση
Η δυσκολία συγκέντρωσης, η αναβλητικότητα και η έλλειψη οργάνωσης οδηγούν σε χαμηλότερες επιδόσεις, παρά τις πραγματικές δυνατότητες του εφήβου.
Διαχείριση χρόνου
Η απουσία προγραμματισμού προκαλεί άγχος, καθυστερήσεις και αίσθηση «χαοτικής» καθημερινότητας.
Σχέσεις με συνομηλίκους
Η παρορμητικότητα μπορεί να οδηγήσει σε παρεξηγήσεις, κοινωνική απόσυρση ή ακόμη και εκφοβισμό.
Συγκρούσεις στο σπίτι
Η παραμέληση υποχρεώσεων, οι εκρήξεις θυμού και η αντίδραση στους κανόνες δημιουργούν ένταση στο οικογενειακό περιβάλλον.
Κίνδυνοι συμπεριφοράς
Η παρορμητικότητα μπορεί να αυξήσει την πιθανότητα επικίνδυνων επιλογών, όπως απρόσεκτη οδήγηση, χρήση ουσιών ή παρορμητικές σχέσεις.
Η Σημασία της Έγκαιρης Αναγνώρισης και Διάγνωσης
Στην εφηβεία, η ΔΕΠΥ συχνά δεν αναγνωρίζεται έγκαιρα. Μπορεί να αποδοθεί λανθασμένα σε «εφηβική συμπεριφορά» ή ο έφηβος να έχει μάθει να καλύπτει τις δυσκολίες του.
Η αξιολόγηση από παιδοψυχίατρο ή ψυχολόγο είναι καθοριστική και περιλαμβάνει:
- συνέντευξη με τον έφηβο και την οικογένεια
- ερωτηματολόγια για σχολική και κοινωνική λειτουργικότητα
- ειδικές ψυχομετρικές δοκιμασίες
Η σωστή διάγνωση επιτρέπει στοχευμένη και αποτελεσματική παρέμβαση.
Πώς Μπορούν οι Γονείς να Στηρίξουν τον Έφηβο
Ο ρόλος της οικογένειας είναι καθοριστικός. Μερικές πρακτικές που βοηθούν:
Οργάνωση ρουτίνας
Ένα σταθερό καθημερινό πρόγραμμα με ώρες μελέτης, φαγητού, άσκησης και ξεκούρασης βοηθά τον έφηβο να οργανώνει τη μέρα του.
Καθαρή και ήρεμη επικοινωνία
Η σαφήνεια, η αποφυγή έντονων συναισθηματικών αντιδράσεων και η θετική ενίσχυση ενισχύουν τη συνεργασία.
Ανάθεση ευθυνών
Καθήκοντα προσαρμοσμένα στις δυνατότητες του εφήβου ενισχύουν την αυτοεκτίμηση και την αίσθηση ικανότητας.
Υπομονή και συνέπεια
Η σταθερότητα στους κανόνες, χωρίς υπερβολικές επιπλήξεις, δημιουργεί ένα ασφαλές πλαίσιο.
Ο Ρόλος του Σχολείου και των Εκπαιδευτικών
Το σχολείο αποτελεί βασικό χώρο δοκιμασίας για έναν έφηβο με ΔΕΠΥ. Οι εκπαιδευτικοί μπορούν να συμβάλουν σημαντικά:
- προσαρμόζοντας τον τρόπο διδασκαλίας
- επαναλαμβάνοντας οδηγίες όταν χρειάζεται
- επιτρέποντας μικρά διαλείμματα
- συνεργαζόμενοι με την οικογένεια και τους ειδικούς
- αποφεύγοντας τιμωρητικές πρακτικές που ενισχύουν τη χαμηλή αυτοεκτίμηση
Η ενημέρωση της σχολικής κοινότητας είναι απαραίτητη για την αποφυγή στιγματισμού.
Πότε Χρειάζεται Ψυχοθεραπεία ή Παρέμβαση
Οι ανάγκες κάθε εφήβου διαφέρουν. Σε κάποιες περιπτώσεις, η υποστήριξη από το σπίτι και το σχολείο είναι αρκετή. Όταν όμως η ΔΕΠΥ επηρεάζει την ψυχική υγεία ή τις σχέσεις, η παρέμβαση ειδικού είναι σημαντική.
Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει τον έφηβο:
- να αναπτύξει στρατηγικές αυτορρύθμισης
- να ενισχύσει την αυτογνωσία
- να βελτιώσει τις σχέσεις του
Η οικογενειακή θεραπεία ενισχύει τη συνεργασία και τη συνοχή. Σε ορισμένες περιπτώσεις, παιδοψυχίατρος μπορεί να προτείνει φαρμακευτική αγωγή, πάντα σε συνδυασμό με ψυχοεκπαίδευση και παρακολούθηση.
- American Academy of Child & Adolescent Psychiatry (AACAP)
- American Psychological Association (APA)
- National Institute of Mental Health (NIMH)
